Nie każdy polityk to aktywista. I nie każdy lokalny działacz działa bezinteresownie. Między nimi wyrósł cały ekosystem – stowarzyszenia i fundacje, które de facto prowadzą kampanie wyborcze, finansowane ze środków publicznych i prywatnych grantów.
Istnieje popularne i wygodne przekonanie: polityk to ktoś, kto stara się o mandat. Aktywista zaś działa społecznie, bez własnego interesu, na rzecz wspólnoty. To rozróżnienie brzmi czysto i sensownie. Coraz rzadziej jednak to rozróżnienie odpowiada rzeczywistości – zwłaszcza na poziomie lokalnym, gdzie granica między działalnością obywatelską a przygotowaniem kariery politycznej bywa celowo rozmyta.
Droga na listę wyborczą przez organizację pozarządową nie jest niczym nowym. Bywa wręcz strategią: przez kilka lat buduje się rozpoznawalność, sieć kontaktów i wizerunek człowieka zaangażowanego – a potem wchodzi się do polityki z gotowym kapitałem społecznym. Sam schemat nie jest zły, tylko gdzie jest granica między działalnością obywatelską a kampanią wyborczą? Ona jest systemowo, z pełną premedytacją, zacierana.
Dzieje się tak nie tylko przez cynizm jednostek. Sprzyja temu sama struktura: stowarzyszenia i fundacje mogą działać na rzecz konkretnych celów, organizować wydarzenia, prowadzić komunikację, budować obecność w przestrzeni publicznej – i robić to za cudze pieniądze. Własnych nie potrzebują!
„Działalność społeczna finansowana ze środków publicznych może być całkowicie legalna i jednocześnie służyć budowaniu kariery politycznej jednej osoby. To nie jest patologia systemu – to jego luka.”
Granty jako mechanizm finansowania
Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, programy marszałkowskie, środki ministerialne, a od pewnego czasu też granty z programów unijnych o charakterze aktywizacyjnym czy antydyskryminacyjnym – to wszystko są źródła, z których można finansować aktywność, która z perspektywy zewnętrznej wygląda jak działalność społeczna, ale wewnętrznie pełni funkcję kampanii.
Mechanizm jest prosty. Stowarzyszenie składa wniosek na projekt: warsztaty obywatelskie, pikniki sąsiedzkie, debaty lokalne, kampania informacyjna na temat jakiegoś problemu. Wniosek jest formalnie poprawny, działania są realizowane. A twarzą całego przedsięwzięcia jest lider organizacji – który za rok lub dwa pojawia się na liście wyborczej z gotowym dorobkiem i rozpoznawalnością. Ba – nierzadko ten lider jest już politykiem, choć formalnie nie ma go w strukturach organizacji pozarządowej, ale akurat są inni: polityczni koledzy, urzędnicy, prezesi spółek miejskich, radni i wiele innych osób. To nie jest nielegalne – wręcz przeciwnie. I to właśnie stanowi istotę problemu. Przepisy nie rozróżniają między „prawdziwym aktywistą” a kandydatem, który aktywizm traktuje jako element polityki. Systemy grantowe oceniają wnioski, nie intencje. A jeszcze lepiej, jeśli dana organizacja jest po „odpowiedniej” linii partyjnej, wówczas o granty od polityków łatwiej – i tak za pieniądze podatników można się bawić w nieustanne kampanie wyborcze.
Stowarzyszenie jako sztab wyborczy
Mało kto mówi o tym wprost, ale niektóre lokalne organizacje funkcjonują w sposób, który w każdym realnym opisie należałoby nazwać nieformalnym sztabem wyborczym. Produkują treści wizerunkowe, organizują spotkania z mieszkańcami, budują listę kontaktów, wypracowują przekaz – wszystko pod szyldem działalności społecznej.
Formalnie: stowarzyszenie prowadzi projekt. Faktycznie: konkretna osoba zyskuje platformę, zaplecze organizacyjne i finansowanie, którego żaden komitet wyborczy nie mógłby uzyskać w analogiczny sposób. Komitet wyborczy musi rejestrować wpłaty i przestrzegać limitów. Stowarzyszenie – nie.
„Jeśli przez trzy lata stowarzyszenie organizuje spotkania, na których zawsze przemawia ta sama osoba, a potem ta osoba startuje w wyborach – trudno mówić o przypadku. Trudno też mówić o przejrzystości.”
Winnych w tym układzie jest kilku. Instytucje grantodawcze rzadko pytają o plany polityczne wnioskodawców – i nie bardzo mogą, skoro takie pytanie byłoby prawnie dyskusyjne. Partie polityczne chętnie kolonizują sektor NGO, bo daje to zasoby poza oficjalnym obiegiem. Sami aktywiści-politycy korzystają z okazji, którą system im daje.
Ale jest też odpowiedzialność medialna i obywatelska. Dziennikarze lokalni i mieszkańcy zbyt często przyjmują narrację „działacza społecznego” za dobrą monetę, nie śledząc, kto finansuje konkretne inicjatywy i komu politycznie służą. Transparentność środowisk pozarządowych – skąd mają pieniądze, kto za nimi stoi, jakie mają związki z partiami – jest znacznie niższa niż transparentność samych partii.
Kluczowe zastrzeżenie: to nie jest argument za tym, że każdy aktywista jest ukrytym politykiem, albo że działalność NGO jest z natury podejrzana. Zdecydowana większość organizacji działa w dobrej wierze, realizuje istotne cele i nie ma nic wspólnego z opisanymi mechanizmami.
Chodzi o rozróżnienie, które stało się rozmyte i o konsekwencje tego rozmycia. Jeśli społeczeństwo obywatelskie ma być autentycznym głosem wspólnot, a nie przedłużeniem partyjnych strategii, potrzebuje silniejszych norm przejrzystości. Potrzeba ujawniania powiązań, jawności finansowania i – być może – nowych regulacji dotyczących korzystania ze środków publicznych przez osoby, które planują starty wyborcze.
Różnica między politykiem a aktywistą jest ważna. Warto ją chronić – nie przez naiwne założenie, że ona zawsze istnieje, ale przez mechanizmy, które sprawią, że będzie weryfikowalna.
