W piątek, 31 lipca 2026 roku, o godzinie 13:00 przy ulicy Kilińskiego w Pyrzycach rozpocznie się demontaż monumentu znanego jako „Pomnik Pamięci”.
Historia miejsca sięga zaraz powojnia. Po zajęciu Pyrzyc przez Armię Czerwoną na placu Wolności powstał cmentarz żołnierzy sowieckich wraz z ceglanym pomnikiem, później nazywanym „Pomnikiem Wdzięczności”, z dwujęzyczną, polsko-rosyjską inskrypcją poświęconą poległym w walce o Związek Radziecki i „sprzymierzoną z nami Polskę”. Z czasem pomnik niszczał, a szczątki żołnierzy ekshumowano i przeniesiono na cmentarz wojskowy w Stargardzie Szczecińskim.
Po zlikwidowaniu cmentarza na początku lat 50. władze wzniosły nowy sowiecki obiekt propagandowy, częściowo zbudowany z elementów dawnego niemieckiego Pomnika Zwycięstwa — w miejscu pruskiej symboliki umieszczono sowiecką gwiazdę. Na początku lat 80., w związku z modernizacją placu Wolności, zdecydowano o przeniesieniu monumentu na niewielki skwer przy ruinach Bramy Szczecińskiej, na terenie historycznego Starego Miasta. Projekt nowej formy przygotował szczeciński rzeźbiarz Sławomir Lewiński, a 21 lipca 1984 roku, z udziałem żołnierzy Armii Sowieckiej i Wojska Polskiego, odsłonięto „Pomnik Bohaterów II wojny światowej” — kilkusettonową betonową konstrukcję w formie ściany z płaskorzeźbą głowy sowieckiego żołnierza, osadzoną na wysokim cokole.
Spór o pomnik nie zaczął się teraz. Już w 1992 roku Rada Miejska w Pyrzycach głosowała nad jego rozbiórką — wynik był remisowy, siedem głosów za, siedem przeciw, siedem wstrzymujących się, a o losie monumentu przesądził dodatkowy głos przewodniczącego rady, który opowiedział się przeciwko likwidacji. Krótko potem, w lutym 1992 roku, ktoś nieznany młotkiem rozbił znajdującą się na obelisku tablicę. W latach 90. na monumencie pojawił się dodatkowo napis „BÓG HONOR OJCZYZNA”.
Nowy impuls do rozbiórki dała dopiero apel prezesa IPN z marca 2022 roku o dekomunizację polskiej przestrzeni publicznej. Na początku 2026 roku miasto przeprowadziło konsultacje społeczne — w Pyrzyckim Domu Kultury zorganizowano otwarte spotkanie, można było też składać pisemne stanowiska. Głosy mieszkańców były podzielone: część opowiadała się za całkowitym usunięciem monumentu, inni — zwłaszcza starsi mieszkańcy Pyrzyc — uważali, że nie powinien zniknąć. Jak podkreślała burmistrz Podzińska, rozmowy miały spokojny, merytoryczny charakter, mimo podzielonych opinii.
26 lutego 2026 roku Rada Miejska w Pyrzycach przegłosowała uchwałę o likwidacji pomnika — na podstawie ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego. Za głosowało dziewięciu radnych, przeciw był jeden, dwóch wstrzymało się od głosu.
Dwa obozy do samego końca
Decyzja rady nie zakończyła sporu w mieście. Część mieszkańców, w tym przede wszystkim starsze pokolenie, do końca sprzeciwiała się rozbiórce, traktując monument jako świadectwo lokalnej historii, niezależnie od jego sowieckiej genezy. 2 marca, w rocznicę wyparcia wojsk niemieckich z Pyrzyc, pod jeszcze stojącym wówczas pomnikiem kilka organizacji — Stowarzyszenie Spadkobierców Polskich Kombatantów II Wojny Światowej, Klub Myśli Polskiej w Szczecinie, Stowarzyszenie Światło Ojczyzny oraz Muzeum Ziem Odzyskanych w Szczecinie — złożyło wieńce i zapaliło znicze ku pamięci poległych w walkach o miasto w 1945 roku. Przeciwko rozbiórce głos zabierały też środowiska związane z politykiem Grzegorzem Braunem.
Zwolennicy likwidacji, w tym IPN i większość rady miejskiej, argumentowali z kolei, że dla wielu mieszkańców monument od dziesięcioleci pozostawał symbolem narzuconego systemu politycznego i epoki zależności od Związku Radzieckiego, a jego usunięcie to naturalny efekt dekomunizacji przestrzeni publicznej, przewidzianej w obowiązującym prawie.
Miasto zdecydowało się nie usuwać wszystkiego bezpowrotnie. Głowa sowieckiego żołnierza z płaskorzeźby trafi do Działu Tradycji Pyrzyckiej Biblioteki Publicznej — „Muzeum Ziemi Pyrzyckiej”, gdzie ma pełnić funkcję historycznego eksponatu, a nie elementu upamiętnienia. Napis „BÓG HONOR OJCZYZNA” zostanie przeniesiony na cmentarz komunalny.
W miejscu zlikwidowanego obelisku ma powstać nowy monument — „Pomnik Niepodległości”, nawiązujący do odzyskania przez Polskę suwerenności. Sam teren, na którym stanie nowe upamiętnienie, otrzyma nazwę Skwer Niepodległości.
Dzisiejszy demontaż zamyka więc rozdział, który w Pyrzycach otwarto jeszcze w czasach PRL, a który przez ostatnie trzy dekady wielokrotnie wracał na sesje rady miejskiej i do lokalnych dyskusji — bez względu na to, po której stronie sporu ostatecznie stanęli mieszkańcy.
