Najwyższa Izba Kontroli wykryła liczne problemy w funkcjonowaniu systemu pomocy dla osób z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunów. Kontrola objęła realizację programów asystencji osobistej oraz opieki wytchnieniowej finansowanych z Funduszu Solidarnościowego. Wnioski są niepokojące – w wielu przypadkach pomoc była opóźniona, a rozliczenia środków publicznych budzą poważne wątpliwości.

Jednym z najważniejszych ustaleń kontrolerów był brak ciągłości wsparcia. Umowy między instytucjami publicznymi a organizacjami pozarządowymi podpisywano z dużym opóźnieniem, często dopiero kilka miesięcy po zakończeniu poprzedniego okresu finansowania.

W praktyce oznaczało to, że na początku roku osoby z niepełnosprawnościami nie zawsze otrzymywały potrzebną pomoc, a zakres usług bywał znacznie ograniczony. Organizacje realizujące programy miały trudności z utrzymaniem personelu i finansowaniem bieżącej działalności.

Niektóre z nich, aby kontynuować działania, musiały korzystać z pożyczek pomostowych, których kosztów nie można było pokryć z publicznych środków.

Programy asystencji osobistej miały umożliwiać osobom z niepełnosprawnościami codzienne funkcjonowanie oraz aktywność społeczną. Z kolei opieka wytchnieniowa była skierowana do rodzin i opiekunów, którzy dzięki temu mogli czasowo odciążyć się w codziennych obowiązkach. Kontrola wykazała jednak, że mechanizm finansowania tych usług nie zawsze nadąża za rzeczywistymi potrzebami. Osoby wymagające wsparcia potrzebują go przez cały rok, a nie tylko wtedy, gdy formalnie rusza kolejna edycja programu.

Błędy w rozliczeniach i dokumentacji

NIK zwróciła także uwagę na poważne nieprawidłowości w dokumentowaniu i rozliczaniu usług. W części przypadków wykryto sytuacje, w których:

• ten sam asystent w tym samym czasie miał świadczyć usługi w różnych miejscach,

• kilka osób jednocześnie wykazywało opiekę nad tą samą osobą,

• godziny pracy pokrywały się w różnych programach finansowanych z publicznych środków.

W jednym z przypadków organizacja skorygowała ponad 270 godzin usług o wartości ponad 11 tys. zł, ponieważ okazało się, że w tym czasie osoba wymagająca pomocy przebywała w ośrodku całodobowej opieki. Kontrolerzy wykryli także przypadki podwójnego finansowania usług przez różne organizacje oraz wypłaty wynagrodzenia za pracę, której faktycznie nie wykonano.

Miliony złotych pod znakiem zapytania

Łączna wartość nieprawidłowości wykrytych podczas kontroli sięgnęła prawie 2,9 mln zł. W trakcie postępowania organizacje skorygowały część rozliczeń i zwróciły część środków – łącznie ponad 86 tys. zł.

Jedna z organizacji przekazała większość realizacji usług podmiotom zewnętrznym, mimo że zgodnie z umową powinna wykonywać je samodzielnie. Wartość wynagrodzeń dla podwykonawców przekroczyła 2,2 mln zł, co stanowiło ponad 80 procent otrzymanego finansowania.

Kontrola wykazała również przypadki bardzo poważnych uchybień w prowadzeniu dokumentacji finansowej. Jedna z organizacji nie prowadziła oddzielnej ewidencji księgowej dla otrzymanych środków, a w jednym roku w ogóle nie prowadziła ksiąg rachunkowych.

W sprawozdaniach wykazywano wydatki, których nie potwierdzały faktury, rachunki czy listy płac. Łączna wartość takich nieudokumentowanych kosztów wyniosła ponad 372 tys. zł.

NIK: system wymaga zmian

Najwyższa Izba Kontroli sformułowała w sumie 37 wniosków i uwag pokontrolnych. Wśród najważniejszych zaleceń znalazły się:

• dokładniejsza weryfikacja kart pracy asystentów,

• korekta sprawozdań finansowych,

• zwrot nienależnie pobranych środków wraz z odsetkami,

• wprowadzenie skuteczniejszego monitorowania wydatków publicznych.

Kontrolerzy wskazali również na konieczność przyspieszenia procedur podpisywania umów, aby wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami było dostępne bez przerw.

W listopadzie 2025 roku do prac w Sejmie trafił projekt ustawy dotyczącej asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Zakłada on m.in. możliwość przyznawania wsparcia na okresy dłuższe niż rok. Zdaniem NIK takie rozwiązanie mogłoby znacząco poprawić stabilność systemu i zapewnić osobom z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunom ciągłość pomocy.