Kiedy myślimy o zdrowiu seniorów, pierwsza myśl biegnie ku kardiologii, diabetologii, ortopedii. Rzadko – ku fotelu dentystycznemu. A to poważny błąd. Jama ustna jest początkiem układu pokarmowego, ale też swoistym barometrem stanu całego organizmu. Zignorowanie jej potrzeb może mieć konsekwencje, których nie przewidujemy, planując wizyty u specjalistów.

– Proszę mi wierzyć, że to nie jest przesada – mówi lek. dent. Agata Gibert-Bodnar z kliniki Este-Dent. – W codziennej praktyce widzę pacjentów po siedemdziesiątce, którzy nie byli u dentysty od lat. Uważają, że protezy lub kilka pozostałych zębów to „wystarcza”. Tymczasem stan ich jamy ustnej opowiada mi historię zapalenia, które trwa w organizmie od dawna i nie pozostaje bez wpływu na serce, stawy czy poziom cukru we krwi.

Starzenie się a zęby – co naprawdę się zmienia

Proces starzenia przynosi zmiany w całym organizmie, a jama ustna nie jest wyjątkiem. Szkliwo z wiekiem staje się cieńsze i bardziej przepuszczalne. Dziąsła mają tendencję do cofania się, odsłaniając wrażliwe szyjki zębów. Ślinianki produkują mniej śliny — a ślina to naturalny, bezcenny bufor chroniący przed próchnicą i bakteriami.

– Suchość w jamie ustnej to problem, o którym seniorzy często wspominają jako o drobnej niedogodności – tłumaczy Agata Gibert-Bodnar. – Tymczasem kserostomia, bo tak ją nazywamy fachowo, to poważne zaburzenie. Bez odpowiedniej ilości śliny bakterie namnażają się znacznie szybciej, próchnica postępuje błyskawicznie, a ryzyko infekcji grzybiczych rośnie. Dodatkowo wiele leków stosowanych przez seniorów — na nadciśnienie, na depresję, na alergię – nasila tę suchość jako efekt uboczny.

Bakterie z dziąseł trafiają do serca

Związek między chorobami przyzębia oraz schorzeniami sercowo-naczyniowymi to jeden z najlepiej udokumentowanych faktów w medycynie ostatnich dwudziestu lat. Mimo to wciąż pozostaje mało znany wśród pacjentów.

Mechanizm jest stosunkowo prosty. Stany zapalne dziąseł — a zapalenie przyzębia jest przewlekłą chorobą zakaźną — powodują, że bakterie i ich toksyny regularnie przedostają się do krwiobiegu. Układ odpornościowy reaguje, uruchamiając ogólnoustrojowy stan zapalny. A przewlekły stan zapalny jest jednym z kluczowych czynników ryzyka miażdżycy, zawału serca i udaru mózgu.

– Pacjenci z nieleczoną chorobą przyzębia mają nawet dwu-, trzykrotnie wyższe ryzyko zawału serca. To nie jest teoria, to wyniki wieloletnich badań populacyjnych.”Szczególnie narażone są osoby z wszczepionym rozrusznikiem serca lub sztuczną zastawka – dodaje specjalistka. – U nich bakterie z jamy ustnej mogą wywołać infective endocarditis, zapalenie wsierdzic, które jest stanem zagrożenia życia. Przed każdym zabiegiem stomatologicznym tacy pacjenci powinni bezwzględnie poinformować dentystę o swojej chorobie kardiologicznej.

Zęby a cukrzyca – droga w dwie strony

Relacja między cukrzycą a stanem jamy ustnej jest szczególnie dobrze poznana i szczególnie podstępna, bo działa w obydwie strony. Cukrzyca sprzyja chorobom przyzębia, a choroby przyzębia utrudniają kontrolę glikemii.

– Mówię pacjentom, że zęby i trzustka rozmawiają ze sobą – uśmiecha się Agata Gibert-Bodnar. – Podwyższony poziom cukru we krwi osłabia układ odpornościowy, zmniejsza zdolność do zwalczania infekcji bakteryjnych i spowalnia gojenie. Dziąsła u diabetyków są bardziej podatne na stany zapalne i trudniej się regenerują. Z drugiej strony, wyleczenie zapalenia przyzdzia u chorego na cukrzycę realnie poprawia wyrównanie metaboliczne. Widziałam to wielokrotnie: po kompleksowym leczeniu periodontologicznym poziom hemoglobiny glikowanej spada.

Utrata zębów to nie tylko estetyka

W naszej kulturze utrata zębów przez osobę starszą jest często traktowana jako naturalny etap życia, nieuchronny i niewymagający leczenia. To podejście jest błędne medycznie i społecznie.

Bezzębność lub znaczna utrata zębów bez odpowiedniej protezy lub implantów prowadzi do stopniowego zanikania kości szczęki i żuchwy. Zmieniają się proporcje twarzy, pogarsza się jakość żucia, a to bezpośrednio wpływa na sposób odżywiania. Seniorzy z trudnościami w gryzieniu instynktownie unikają twardych pokarmów – surowych warzyw, mięsa, owoców – przestawiając się na miękką, przetworzoną dietę ubogą w składniki odżywcze.

– Niedożywienie wśród seniorów to ogromny problem, a brak zębów jest jedną z jego niedocenianych przyczyn – mówi Agata Gibert-Bodnar. – Do tego dochodzi kwestia neurologiczna: żucie stymuluje przepływ krwi do mózgu. Badania wykazują korelację między liczbą własnych zębów a ryzykiem demencji.

Minimum, które Agata Gibert-Bodnar rekomenduje każdemu pacjentowi powyżej sześćdziesiątego roku życia, to wizyty kontrolne co sześć miesięcy – niezależnie od tego, czy ma własne zęby, implanty czy protezy.

– Kontrola to nie tylko przegląd uzębienia – tłumaczy dentystka. – To ocena stanu błony śluzowej jamy ustnej pod kątem wczesnych zmian nowotworowych, sprawdzenie dopasowania protez, ocena dziąseł, higieny, śluzówki policzków i języka. Rak jamy ustnej ma jeden z wyższych wskaźników śmiertelności właśnie dlatego, że jest wykrywany zbyt późno. Mówię pacjentom wprost: wizyta u dentysty dwa razy w roku to inwestycja w serce, mózg i niezależność. Zaniedbanie jamy ustnej to nie oszczędność, to pożyczka od zdrowia, którą kiedyś trzeba oddać z odsetkami

Strach przed dentystą – problem pokoleniowy

Osoby, które dorastały w Polsce w latach 50., 60. i 70., często wyniosły z dzieciństwa głęboki lęk przed dentystą, ugruntowany przez ówczesne standardy leczenia, nierzadko bez odpowiedniego znieczulenia.

– Ten strach jest realny i zasługuje na szacunek, nie na bagatelizowanie – podkreśla Agata Gibert-Bodnar. – Dlatego w naszej klinice zawsze zaczynamy od rozmowy. Pierwsza wizyta seniora, który nie był u dentysty od wielu lat, to nie zabieg – to poznanie się, ocena stanu, omówienie możliwości i obaw. Współczesna stomatologia ma do dyspozycji skuteczne znieczulenie miejscowe, sedację wziewną podtlenkiem azotu, a w razie potrzeby leczenie w pełnym znieczuleniu ogólnym.

– Jeśli miałabym przekazać jedną rzecz, to tę: nigdy nie jest za późno, żeby zadbać o zęby. Ale zawsze może być za późno, żeby odwrócić skutki wieloletnich zaniedbać. Proszę, nie czekajcie na ból – podsumowuje lek. dent. Agata Gibert-Bodnar.