Prezydent Karol Nawrocki chce zapytać Polaków o Zielony Ład. Czy dojdzie do referendum? A jeśli tak, to zanim to się stanie, warto zapytać, czy samo pytanie jest rzetelne.
Proponowane pytanie referendalne brzmi tak:
„Czy jest pan/pani za realizacją unijnej polityki klimatycznej, która doprowadziła do wzrostu kosztów życia obywateli, cen energii i prowadzenia działalności gospodarczej i rolniczej?”
Co do zasady: pytanie referendalne powinno być neutralne — tak mówi teoria demokracji bezpośredniej i tak stanowią standardy Komisji Weneckiej. To pytanie jest zaś skonstruowane tak, że teza o szkodliwości polityki klimatycznej jest wbudowana w samą jego treść. Respondent, zanim odpowie „tak” lub „nie”, zmuszony jest zaakceptować pewien obraz rzeczywistości: że polityka unijna doprowadziła do wzrostu kosztów. Nie „może się przyczyniać” ani „w ocenie wnioskodawców doprowadziła” — lecz bezwarunkowo i faktycznie doprowadziła.
To klasyczny przykład pytania sugestywnego (ang. loaded question). Osoba, która chciałaby odpowiedzieć „tak, ale koszty wynikają z innych czynników niż klimat”, nie ma na to możliwości w ramach binarnego wyboru. Osoba, która odpowie „nie”, może być odczytana zarówno jako przeciwnik wzrostu kosztów, jak i jako zwolennik Zielonego Ładu — a te dwie rzeczy wcale nie są tożsame.
Co z faktami?
Ceny energii a ETS
System handlu emisjami ETS rzeczywiście podwyższa koszty energii, lecz główna fala cenowa z lat 2021–2023 wynikała z kryzysu gazowego po inwazji Rosji na Ukrainę — nie wyłącznie z polityki klimatycznej.
Rolnictwo i Zielony Ład
Część regulacji Zielonego Ładu, m.in. wymogi dotyczące odłogowania, budziła uzasadniony sprzeciw rolników. Komisja Europejska wycofała lub złagodziła część zapisów po protestach w 2024 roku.
Koszty zaniechania
Pytanie pomija koszty braku działań klimatycznych: ekstremalne zjawiska pogodowe, susze czy straty w rolnictwie wynikające ze zmian klimatu, które również dla Polski stają się coraz bardziej odczuwalne.
Benefity transformacji
Transformacja energetyczna generuje nowe miejsca pracy oraz ogranicza zależność od importu paliw kopalnych. Debata o zmianach energetycznych jest znacznie bardziej złożona niż proste pytania „za” lub „przeciw”.
Referendum ma zostać rozpatrzone przez Senat 20–21 maja. Aby doszło do głosowania 27 września, wniosek musi uzyskać bezwzględną większość przy obecności co najmniej połowy senatorów. Koalicja rządząca ma w Senacie większość — co oznacza, że los referendum jest przede wszystkim sprawą polityczną, nie merytoryczną.
Nawrocki składa wniosek jako realizację wyborczej obietnicy wobec elektoratu sceptycznego wobec Zielonego Ładu. Niezależnie od wyniku głosowania w Senacie, sam gest ma wartość mobilizacyjną: wzmacnia narrację, że polityka klimatyczna UE jest narzucona obywatelom bez ich zgody, a prezydent jest jedynym, który pyta naród.
Czy referendum mogłoby być wartościowe? Co do zasady — tak. Europejska polityka klimatyczna dotyka realnych kosztów transformacji, które rozkładają się nierównomiernie społecznie. To są tematy warte demokratycznej debaty. Pytanie jednak musiałoby być uczciwe: neutralne, wielowymiarowe lub rozbite na kilka odrębnych kwestii. W obecnej formie działa jak ankieta ze z góry pożądanym wynikiem – pytanie referendalne w proponowanym brzmieniu jest retorycznie stronnicze. Przesądza w swojej treści to, co powinno być przedmiotem oceny głosujących. Niezależnie od tego, jak kto ocenia politykę klimatyczną UE, takie pytanie nie produkuje wiarygodnej informacji o preferencjach obywateli — produkuje użyteczny politycznie wynik.
