Rząd przyjął projekt zmian w funkcjonowaniu Państwowej Inspekcji Pracy, który ma istotnie zmienić sposób kontroli przestrzegania prawa pracy w Polsce. Nowe przepisy zakładają zarówno rozszerzenie kompetencji inspektorów, jak i wprowadzenie nowych narzędzi kontrolnych. Reforma jest jednym z elementów realizacji zobowiązań wynikających z unijnych regulacji, a jej ostateczny kształt będzie jeszcze przedmiotem prac parlamentarnych.
Najwięcej emocji budzi możliwość ingerowania przez inspektorów w formę zatrudnienia. Zgodnie z projektem, w sytuacjach gdy umowa cywilnoprawna lub współpraca B2B faktycznie spełnia cechy stosunku pracy, inspektor będzie mógł doprowadzić do jej przekształcenia w umowę o pracę.
To rozwiązanie od początku wzbudzało sprzeciw części środowisk przedsiębiorców, które obawiały się nadmiernej uznaniowości decyzji administracyjnych. W nowej wersji projektu wprowadzono jednak istotne zmiany. Decyzja nie będzie miała natychmiastowego skutku, a strony zyskają możliwość odwołania się do sądu pracy. W praktyce oznacza to, że ewentualne przekształcenie umowy nastąpi dopiero po zakończeniu procedury odwoławczej lub uprawomocnieniu się wyroku.
Z założenia nowe narzędzia mają ograniczać nadużycia polegające na zastępowaniu etatów umowami cywilnoprawnymi tam, gdzie faktycznie istnieje stosunek pracy. Jednocześnie ustawodawca próbuje zachować równowagę między ochroną pracowników a bezpieczeństwem obrotu gospodarczego.
Jedną z najbardziej praktycznych zmian ma być możliwość prowadzenia kontroli w formie zdalnej. Inspektor, dysponując dokumentacją przekazaną elektronicznie, będzie mógł przeprowadzić część czynności bez fizycznej obecności w zakładzie pracy.
Rozwiązanie to ma przyspieszyć postępowania i ograniczyć obciążenia organizacyjne zarówno po stronie urzędników, jak i przedsiębiorców. W wielu przypadkach kontrola dokumentów nie wymaga bowiem wizyty w siedzibie firmy, a cyfryzacja procedur może skrócić czas całego procesu.
Projekt zakłada również zmianę filozofii działania inspekcji. Oprócz funkcji kontrolnej większy nacisk ma zostać położony na rolę doradczą. Pojawić się mają interpretacje indywidualne, które pozwolą pracodawcom wcześniej ustalić, czy dana forma współpracy spełnia kryteria stosunku pracy.
W praktyce oznacza to próbę przesunięcia ciężaru z karania na zapobieganie naruszeniom. Problemem może być jednak skala nowych obowiązków. Sama inspekcja zwraca uwagę, że bez zwiększenia liczby pracowników i środków finansowych realizacja nowych zadań może okazać się dużym wyzwaniem organizacyjnym.
Zmiany wpisują się także w szerszy proces wprowadzania przepisów dotyczących transparentności wynagrodzeń. W kolejnych etapach prac legislacyjnych pracodawcy będą musieli dostosować się do nowych zasad informowania kandydatów o płacach oraz przygotowywania neutralnych płciowo opisów stanowisk.
Choć nowe regulacje nie oznaczają automatycznego obowiązku publikowania widełek wynagrodzeń w ogłoszeniach, zwiększą zakres informacji przekazywanych kandydatom w trakcie rekrutacji. W przyszłości pracownicy mają również uzyskać szerszy dostęp do danych o poziomach wynagrodzeń w firmach.
Istotnym elementem reformy jest także dostosowanie polskiego prawa do unijnych regulacji dotyczących pracy platformowej. Największe kontrowersje budzi sposób definiowania pracownika w tego typu relacjach. Od przyjętych rozwiązań zależeć będzie, czy część osób współpracujących z platformami cyfrowymi zostanie objęta domniemaniem stosunku pracy.
Dla przedsiębiorców oznacza to potencjalny wzrost kosztów działalności, ale z perspektywy ustawodawcy celem jest ograniczenie sytuacji, w których elastyczna forma współpracy maskuje faktyczne zatrudnienie etatowe.
Autorzy reformy podkreślają, że zmiany mają przede wszystkim uderzyć w najbardziej problematyczne zjawiska na rynku pracy. Wciąż powtarzającymi się naruszeniami pozostają praca bez umowy oraz zaniżanie liczby przepracowanych godzin, szczególnie w przypadku cudzoziemców.
Nowe przepisy mają zwiększyć skuteczność reagowania na takie przypadki, choć ostateczna ocena reformy będzie zależała od jej praktycznego stosowania. Dla jednych to krok w stronę większej ochrony pracowników, dla innych — ryzyko nadmiernej ingerencji państwa w relacje między pracodawcą a zatrudnionym.
Jedno jest pewne: jeśli projekt wejdzie w życie w obecnym kształcie, Państwowa Inspekcja Pracy stanie się instytucją o znacznie większym znaczeniu dla całego rynku pracy niż dotychczas.
