Zakaz prowadzenia pojazdów to martwy przepis. Mimo surowych sankcji wielu kierowców siada za kierownicę, choć sąd wyraźnie zakazał im prowadzenia. W pierwszym półroczu tego roku 7 260 osób złamało taki zakaz, a w całym ubiegłym roku odnotowano ponad 13 tys. takich przypadków. Statystyki pokazują, że problem ma charakter masowy, a prawo samo w sobie nie wystarcza, by skutecznie ograniczyć recydywę.
Skala zjawiska uderza w oczy już przy pierwszym kontakcie z danymi. Orzeczenia sądowe nakazujące zakaz prowadzenia pojazdów wydawane są często i mogą mieć różny czas trwania, nawet dożywotnio. W praktyce jednak wielokrotne zakazy nie zatrzymują wszystkich sprawców. Coraz częściej słyszy się o wypadkach, których przyczyną były osoby notorycznie łamiące wymierzone im ograniczenia, często połączone z jazdą pod wpływem alkoholu lub narkotyków.
W wielu głośnych sprawach konsekwencje dla ofiar są tragiczne. Przykłady z ostatnich miesięcy pokazują, że sprawcy z zakazami bywają sprawcami wypadków śmiertelnych lub powodują ciężkie obrażenia u innych użytkowników dróg. Te incydenty wywołują pytania o efektywność dotychczasowych mechanizmów zapobiegania i karania. Jeżeli zakaz prowadzenia ma być realnym odcięciem sprawcy od możliwości kierowania, konieczne jest spojrzenie na egzekucję prawa i system kontroli.
Obowiązujące przepisy przewidują kary pozbawienia wolności za prowadzenie pojazdu mimo sądowego zakazu, a w najcięższych przypadkach można mówić o karach od kilku miesięcy do nawet dziesięciu lat więzienia. W praktyce jednak sądy częściej stosują wydłużanie zakazów lub zawieszają wykonanie kary. To sprawia, że dla wielu sprawców ryzyko trafienia za kratki wydaje się teoretyczne, a koszty społeczne i ekonomiczne związane z karaniem odciągają od stosowania najostrzejszych środków.
Debata publiczna i eksperci wskazują, że problem nie leży jedynie w przepisach, lecz w ich egzekwowalności. Nawet mając stosunkowo restrykcyjne ramy prawne, państwo napotyka barierę w postaci kosztów działania systemu karnego oraz trudności z zapewnieniem nieuchronności kary. W efekcie często stosowane sankcje nie działają odstraszająco na tych, którzy już wcześniej wielokrotnie łamali prawo drogowe.
W Parlamencie trwają prace nad zaostrzeniem przepisów. Jednym z pomysłów jest wprowadzenie przepadku pojazdu jako konsekwencji prowadzenia mimo zakazu. Projekt przewiduje również możliwość orzekania dożywotniego zakazu w razie recydywy oraz utrudnienia w zawieszaniu wykonania kary pozbawienia wolności dla osób wielokrotnie naruszających zakazy. Zmiany mają na celu wyeliminowanie z dróg tych, którzy stanowią największe zagrożenie dla bezpieczeństwa.
Krytycy jednak zwracają uwagę, że sama represja nie wystarczy. Potrzebne są działania profilaktyczne, edukacja i programy resocjalizacyjne, które dają szansę na trwałą zmianę zachowań kierowców. Część ekspertów proponuje także wprowadzenie warunkowego powrotu do prowadzenia po dłuższym okresie nienagannego zachowania i spełnieniu konkretnych warunków, co miałoby połączyć system karania z możliwością reintegracji.
Rozwiązania techniczne takie jak szybsze wykrywanie prowadzenia mimo zakazu czy bardziej skuteczna wymiana danych między sądami, policją i zarządcami dróg mogą ograniczyć problem. Jednak bez zdecydowanej woli politycznej i społecznej poprawa egzekwowania prawa będzie przebiegać powoli, a ofiary będą nadal ponosić koszty czyjejś lekkomyślności.
Temat nie dotyczy tylko przestępców w sensie kryminalnym; dotyczy bezpieczeństwa publicznego i zaufania do systemu wymiaru sprawiedliwości. Dopóki zakaz prowadzenia pojazdów pozostanie głównie formalnym zapisem, a jego łamanie nie będzie miało nieuchronnych i realnych konsekwencji, polskie drogi będą narażone na przypadki, które można było zapobiec.
